جو با نام علمی )2N=14  )  (Hordeum Vulgar  ) یكی از مهمترین گیاهان خانواده غلات  می باشد  و از نظر میزان تولید در مرتبه پنجم پس از گندم و برنج و ذرت و سیب زمینی (FAO1995 ) قرار دارد . گیاه جو  در ابتدا فقط به عنوان علوفه مورد استفاده قرار می گرفت . اما امروز به طور گسترده در تغذیه انسان و بالاخص در تهیه نوشیدنی ها و مالت به كار می رود. جو به دو گروه 2 ردیفه و 6 ردیفه تقسیم می شود. جو 2 ردیفه بیشتر در صنعت مالت سازی و6 ردیفه در صنایع غذایی بكار می رود و دارای عملكرد بالاتری نیز می باشد. منشاء واقعی جو هنوز ناشناخته است. اما بسیاری از محققین،

 خاستگاه این گیاه را کوه های زاگرس در غرب ایران، آناتولی جنوبی و فلسطین می دانند. بر پایه نظریه والیوف، مبداء جوی ریشک دار و غلاف دار، کشور اتیوپی و شمال آفریقا و مبداء نوع بدون ریشک، ریشک کوتاه و کلاهک دار، آسیای جنوب شرقی، به ویژه چین، ژاپن و تبت است.

جو برای تعداد زیادی از مردمان نواحی سردسیر و خشک به خصوص خاور میانه و شمال آفریقا منبع غذایی مهمی به شمار می رود. البته امروزه بیشتر برای خوراک دام و تهیه ی فراورده های تخمیری از این گیاه استفاده می کنند.

جو یکی از غلات مهم در جهان است که به عنوان غذا مورد استفاده بشر و حیوانات قرار می گیرد. این گیاه علفی متعلق به خانواده گرامینه (گندمیان) می باشد. و دارای انواع زراعی و وحشی می باشد.

گونه های زراعی جو سه دسته هستند: شش پر، دوپر و جوی چهار پر. این گیاه نسبت به گندم سازگارتر بوده و در همه نواحی معتدل و در بسیاری از نقاط سردسیر هم به عمل می آید. در دیم زارهایی که رطوبت خاک و بارندگی برای رشد گندم ناکافی باشد، جو می تواند جایگزین آن شود.

گیاهشناسی

ساقه جو مانند دیگر گندمیان، توخالی بوده و ارتفاع آن بر حسب شرایط محیطی، بین 30 تا 120 سانتی متر است. این ساقه بین 5 تا 10 برگ دارد که به طور متناوب در دو طرف ساقه قرار گرفته اند. برگ جو هم مانند دیگر گندمیان، دارای غلاف، پهنک، زبانک و گوشواره است. غلاف علاوه بر انجام فعالیت فتوسنتزی، در استحکام ساقه هم نقش دارد.

در امتداد ساقه، محور سنبله قرار دارد. سنبله از مجموع سنبلچه ها و هر سنبله از یک گلچه تشکیل یافته است. دانه، داخل گلچه تشکیل می گردد. پوشینک های داخلی و خارجی گلچه، هنگام رسیدن دانه به آن چسبیده و حتی موقع برداشت هم جدا نمی شوند. زمانی که دانه به تدریج رطوبت خود را از دست می دهد، حجم آن کم شده و پوشینک داخلی چین می خورد. میزان این چین خوردگی، مرغوبیت محصول جو را نشان می دهد، بدین ترتیب که هر چه چین ها بیشتر باشد به همان اندازه پوشینک نازک تر است و در نتیجه بهتر می توان از این نوع دانه جو در صنایع تخمیر استفاده نمود چون نرم تر است.

 ساختمان شیمیایی دانه جو :

ساختمان شیمیایی دانه جو  به عوامل متعددی همچون رقم و نوع گیاه و شرایط محیطی بستگی داشته و بطوركلی شامل قند ها، پروتین، چربی و خاكستر می باشد .

كربوهیدراتها :كربوهیدراتها  تركیب  اصلی دانه جو می باشد كه بیش از 80  درصد وزن خشك گیاه را تشكیل می دهند .

عمده كربوهیدراتهای موجوددرجو لخت را نشاسته تشكیل داده و سایركربوهیدراتها  شامل پنتوزان، بتاگلوكان، سلولز، و میزان كمی از تك قندی ها و دو قندی ها می باشد . جو لخت از نظر میزان بتاگلوكان درسطح پایین تری قرار داشته  وحداكثر مقدارآن به حدود  16 درصد می رسد. در حالیكه میزان آن درجهای  معمولی بین 30 -35  درصد می باشد.  میزان  بتاگلوكان در جو بسیارمهم  بوده زیرا  مقدار آن كه آبدوست می باشد نیز باعث افزایش حلالیت و در نتیجه  افزایش چسبندگی و ایجاد مشكل ویسكوزیته گوارشی در جانوران تك معده ای و كاهش قابلیت هضم مواد غذایی می شود. بخش  اعظم  سلولز در دانه  و پوسته جو قرار داشته كه بوسیله آسیاب نمودن كاهش می یابد. جو لخت در هنگام خرمنكوبی نیز دارای  میزان سلولز پایین تری از جو معمولی می باشد.

چربی : دانه جو معمولا بین  2-4  درصد چربی داشته كه مهمترین آن تری گلیسیرید ها هستندكه به میزان  79-1/73 درصد ازكل چربی ها را شامل می شود. 77% چربی ها درآندوسپرم ذخیره شده اند .

پروتئین : میزان پروتئین درجو متفاوت بوده كه از 8 % در جو های معمولی تا 20 % در جو لخت  است. پروتئین ذخیره موجود در جو هیدروژن بوده كه مقدارآن از اسیدآمینه لیزین كمتر می باشد. با  افزایش پروتئین كاهش اسید آمینه لیزین همراه خواهد بود.

تركیب و ارزش غذایی : ارزش غذایی جو لخت بالاتر از جو معمولی است. درصد فیبر پایین و پروتئین بالای آن  از مزیت های این نوع می باشد . درصدآمینو اسیدها بویژه لزین آن نسبت به ذرت بالاتر است. وجود مواد بازدارنده در جو معمولی مصرف آن را درتغذیه طیور محدود  نموده بطوریكه استفاده زیاد ازجو معمولی در تركیب تغذیه طیورسبب كاهش قابلیت هضم خوراك،كندی سرعت عبور مواد غذایی درمجرای گوارشی  طیور وكاهش هضم چربی، چسبنگی در مدفوع و مصرف زیاد آب  و اسهال در مرغ میگردد. در جو بدون پوشینه چون الیاف  پایین می باشد (پایینتر از فیبر ذرت) و مواد  باز دارنده كمتری دارد . مصرف آن درتغذیه طیور مشكلات فوق را در برنخواهد داشت.

تفاوت ظاهری جو بدون پوشینه با جو معمولی :

بعد از ظهور خوشه در جو بدون پوشینه وجود یك یا چند انحنا روی ساقه در حد فاصله بین برگ پرچم تا خوشه جو لخت را از سایر ارقام جو معمولی كه كشت می گردند متمایز می سازد. با استفاده از این صفت می توان در مزارع بذری جو بدون پوشینه ارقام معمولی را شناسایی وحذف نمود. تفاوت دیگر این است كه دانه ها در جو بدون پوشینه هنگام رسیدن همانند دانه گندم در  داخل پوشینه  بصورت آزاد  قرار گرفته و در حین خرمن كوبی جدا می گردد. حال آنكه جو معمولی بدون پوشینه ها  به دانه چسبیده و حدود  10 تا 14  درصد وزن دانه را شامل می گردد.

عملیات كاشت :

کاشت جو از طریق بذركاری به صورت دست پاش و یا به وسیله بذر كارها  بطور خطی انجام  می پذیرد. در مزارعی كه  خوب آماده  نشده اند و دارای علف  هرز می باشند طریقه  دست افشانی به ردیفكاری ارجعیت دارد. فواصل  بوته ها در كشت دست پاش یكنواخت  بوده در حالیكه در كشت های خطی فواصل زیادی بین خطوط خالی مانده وعلفهای هرز فرصتی برای حضور بدست می آورند. بذر كاری  در مزارع  مكانیزه  به وسیله  بذر افشان بسیارارزان تر و سریع تر  انجام می گیرد. به همین دلیل از كود پاشهای  سانتریوفوژ  به عنوان بذر افشان و برای زیر خاك كردن بذر از دیسك استفاده می گردد .

عمق بذر:عمق بذر در خاك به عواملی نظیرزراعت دیم وآبی ،كیفیت زمین و ...  بستگی داشته كه حداكثر5 تا 6 سانتیمتر خواهد بود. در اراضی دیم عمق كاشت زیادتر بوده تا بذر برای روئیدن از رطوبت بیشتراعماق استفاده نماید. در اراضی حاصلخیز و مرغوب بذر درعمق كمتری كاشته شده و جوانه ها زودتر ازخاك بیرون می آیند. اما در زمین های نا هموار بذر در عمق  بیشتری قرار گرفته تا شرایط خاك مشكلی در جوانه زنی بذر ایجاد نكند.

آبیاری مزرعه : در نقاط مختلف كشوربسته به شرایط آب و  هوایی مزرعه جو را چند بار آبیاری میكنندكه تعدادآن  از 3 تا 6 مرحله متفاوت می باشد . مراحل آبیاری به شرح ذیل است :

1- برای سبز شدن (خاك آب )

2- برای ظهور ساقه ( ساق آب )

3- برای بیرون آمدن خوشه ( خوشه آب )

4- آبی كه در موقع رسیدن پرچم و مادگی و عمل تلقیح می دهند ( گل آب )

5- آبی كه در موقع رسیدن دانه ها می دهند و موسوم به ( دان آب ) می باشد

تناوب زراعی :جو در تناوب با نباتات روغنی وگیاهان وجینی مور د استفاده واقع میشو د. از آنجایی كه جو در مقابل عوامل نا مساعد جوی وخشكی وگرما وشوری و عوامل نامساعد خاك مقاوم ترازگندم است. برای احیای اراضی خصوصا خاك های شورآن را در اول تناوب قرار می دهند.

تراكم مناسب : حداكثرعملكرد دانه غلات ازتراكم گیاهی كمتر از 200  بوته درمتر مربع بدست می آید. لذا افزایش در میزان بذر بیش از آنكه  موجب افزایش تولیدگردد باعث افزایش هزینه های تولید بدون افزایش عملكرد می شود. از سوی دیگر تراكم بوته مستقر در زمین كه از تعداد بذر معینی بدست می آید بسته  به فصل، نوع خاك و ..... در یك  مزرعه متفاوت خواهد بود . در مدیریت بهینه انتظار  استقرار 80 درصد بذر های كاشته شده معقول است اما حتی در كارهای آزمایشگاهی و به  هنگام  نامساعد بودن شرایط خاك یا شیوع غیر متعارف بیماریها وآفات استقراركمتر از  25  درصد از  بذور نیز دیده شده است . در نتیجه در توصیه مقادیر بذر برای غله كاران درصد مناسبی برای افت و استقرار به منظور تضمین حداكثر عملكرد گیاه سبز  در نظرگرفته می شود. به عنوان مثال   400  بوته درمترمربع به طورمعمول برای دستیابی به جمعیت بهینه گندم زمستانه كه در شمال اروپا كشت می شود توصیه شده و بطورمتوسط حدود 200 تا 300 بوته در مترمربع كافی خواهد بود و این در حالی است كه بر خلاف علاقه فراوان به حداقل  تراكم بوته زراعی برای دستیابی به حداكثرعملكرد هنوز میزان بذرتوصیه شده بر حسب كیلوگرم درهكتاربیان می شود. با توجه به این واقعیت كه  میانگین وزن دانه گیاهان زراعی درارقام وفصول مختلف ممكن است متفاوت باشد احتمال برآورد میزان بذروتراكم مناسب مشكل خواهد بود.

عملیات زراعی( تهیه زمین ) :آماده كردن زمین مستلزم اجرای عملیات  شخم  و دیسك به همراه نرم كردن خاك و از بین  بردن كلوخه ها می باشد. بعد از آماده شدن زمین مبادرت به كشت  نموده كه  بر اساس آبی یا  دیم  بودن عرصه نوع كشت ردیفی و یا دستپاش و سیستم آبیاری انتخاب می گردد .

سازگاری گیاه جو

از لحاظ سازگاری با شرایط محیطی جو وضعیت خوبی را به دلیل قدرت تحمل شوری آن نسبت به سایر غلات دارا می باشد. كشت جو بدون پوشینه در دو دهه اخیر در كانادا و اروپا گسترش یافته و كاربرد آن جهت تغذیه طیور رو به افزایش یافته است. سابقه كشت  این محصول  در ایران  به  بیش از 30 سال می رسد و  در حال حاضر در استان های كرمان ،یزد، مركزی ،سیستان وبلوچستان،كرمانشاه، ایلام، اصفهان وگلستان درسطح محدودی كشت می شود. جو بدون پوشینه با نام های محمدی، پیغمبری، مكه ای بین كشاورزان معروف است واحتمالاً منشأ آن مناطق خشك عربستان بوده و از آنجا به مناطق مختلف كشور آورده  شده  است. عملكرد آن در اغلب موارد بیش از عملكرد جو معمولی است و یكی از محاسن  این جو عدم ریزش  دانه پس  از رسیدن است. استفاده  از جو بدون  پوشینه و تریتیكاله جایگزین خوبی جهت جبران كمبود  ذرت  و گندم  وارداتی  دركشور می باشند . با توجه به ارزش غذایی جو لخت  در تغذیه  طیور  و امكان تولید  این محصول در كشور و با عنایت به اینكه كشور ایران جزو مناطق نیمه خشك می باشد استفاده از بارندگی های زمستانه  در زراعت های پاییزه و زمستانه در اولویت قرار می گیرد. بنابراین  جایگزین نمودن جو لخت به جای ذرت  دانه ای  در تغذیه طیور از اهمیت و جایگاه خاصی بر خوردار می باشد.

جو یکی از سازگارترین غلات است که در شرایط آب و هوایی مساعد، در خاک حاصلخیز که قابلیت نگهداری آب در آن زیاد باشد، و همچنین در خاک هایی که پ.هاش آنها بین 7 تا 8 باشد تولید می شود. این گیاه نسبت به گندم در برابر خشکی مقاوم تر است و بنابراین در آب و هوایی که آب، سبب محدود کردن تولید غلات می شود، جو می تواند بیشترین محصول را تولید کند. در شرایط دیم هم عملکرد جو بهتر از گندم و چاودار می باشد. تولید جو در همه نوع زمینی با بارندگی سالیانه 200 تا 250 میلیمتر امکان پذیر است.

جو نسبت به دمای بالا (بیش از 32 درجه سانتی گراد) مقاوم است. اما در شرایط آب و هوای مرطوب، در برابر دمای بالا بسیار حساس است.

دانه جو نسبت به گندم برای جوانه زدن به رطوبت کمتری نیاز دارد. در مواردی که پس از جوانه زدن دانه، گیاه به علت کمبود رطوبت خشک شود، با فراهم شدن شرایط مساعد رطوبتی، گیاه رشد مجدد خود را با شدت بیشتری آغاز می نماید.

جو از لحاظ مقاومت به سرما، نسبت به گندم در ردیف پایین تری قرار می گیرد. بنابراین به نظر می رسد که کشت جوی پاییزه در مناطق سردسیر چندان اطمینان بخش نباشد.

در مقایسه با سایر غلات، جو نسبت به شوری خاک، چه در مرحله جوانه زنی و چه در مراحل دیگر مقاوم تر است.

 

در خصوص واکنش به دما، سه نوع جو موجود است:

1.      نوع بهاره که به سرما حساس بوده و بنابراین در بهار کاشته می شود.

2.      نوع پاییزه که در فصل پاییز کاشته می شود و تا فرا رسیدن فصل بهار، سنبله تولید نمی کند.

3.   نوع حد واسط که نسبت به سرما مقاومت کمتری داشته و در نقاط نسبتاً گرمسیر در هر دو فصل بهار و پاییز کشت می شود.

جوی بهاره و پاییزه را نمی توان همچون گندم بهاره و پاییزه که تفاوت دانه آنها کاملاً مشخص است، تشخیص داد.


جوی پاییزه در بسیاری از نواحی نیمه خشک که بارندگی آنها غالباً در فصول گرم سال (بهار و تابستان) انجام می شود، تقریباً 10 تا 14 روز زودتر از گندم پاییزه کاشته می شود. جوی بهاره را هم تا آنجا که امکان دارد باید زودتر کاشت. البته جو نسبت به سرمای بهاره (دمای زیر صفر) نسبت به گندم حساس تر است. کشت زودتر جوی بهاره سبب می شود که محصول جو قبل از فرا رسیدن ایام گرم و خشک، برسد. تأخیر در کشت جو سبب لاغری دانه، عملکرد پایین و... می شود.
در خصوص واکنش به دما، سه نوع جو موجود است: نوع بهاره که به سرما حساس بوده و بنابراین در بهار کاشته می‌شود. نوع پاییزه که در فصل پاییز کاشته می‌شود و تا فرا رسیدن فصل بهار، سنبله تولید نمی‌کند. نوع حد واسط که نسبت به سرما مقاومت کمتری داشته و در نقاط نسبتاً گرمسیر در هر دو فصل بهار و پاییز کشت می‌شود. جوی بهاره و پاییزه را نمی‌توان همچون گندم بهاره و پاییزه که تفاوت دانه آنها کاملاً مشخص است، تشخیص داد. جوی پاییزه در بسیاری از نواحی نیمه خشک که بارندگی آنها غالباً در فصول گرم سال (بهار و تابستان) انجام می‌شود، تقریباً 10 تا 14 روز زودتر از گندم پاییزه کاشته می‌شود. جوی بهاره را هم تا آنجا که امکان دارد باید زودتر کاشت. البته جو نسبت به سرمای بهاره (دمای زیر صفر) نسبت به گندم حساس تر است. کشت زودتر جوی بهاره سبب می‌شود که محصول جو قبل از فرا رسیدن ایام گرم و خشک، برسد. تأخیر در کشت جو سبب لاغری دانه، عملکرد پایین و... می‌شود.

 

کود

جو هم مانند دیگر گیاهان خانواده گندمیان، مراحل رشد مختلفی دارد که زمان هر مرحله تحت تأثیر عوامل مختلف قرار می گیرد. یکی از عوامل مؤثر در رشد گیاه، خاک و البته استفاده از کود می باشد. نیازهای کودی جو مشابه گندم است. پایین بودن میزان نیتروژن و فسفر و تا حدی پتاسیم خاک، می تواند عملکرد جو را محدود نماید. البته استفاده از کود به منظور تولید حداکثر محصول، باید بر مبنای آب قابل مصرف برای گیاه باشد. همچنین برای تولید جو به عنوان خوراک دام، میزان کود مصرفی معمولاً زیادتر از کود مصرفی برای گیاه جو است که برای مصارف دیگر از جمله تهیه ی فراورده های تخمیری کشت می شود. معمولاً مصرف 50 تا 60 کیلوگرم نیتروژن در هر هکتار، می تواند عملکرد جو را به نحو مطلوبی افزایش دهد.

 

آفات و بیماری های جو

جو نسبت به بیماری های قارچی فوق العاده حساس است. سیاهک یکی از مهم ترین این بیماری هاست.

سیاهک پنهان جو، عامل قارچی به نام U.hordei می باشد. در این بیماری، توده ای از اسپورهای سیاه رنگ جای محتویات دانه را می گیرد. اسپور بیماری در سطح دانه یا داخل خاک قرار می گیرد. زمانی که بذر جوانه می زند، اسپور هم جوانه زده و به گیاه جوان حمله می نماید. شیوع این بیماری در خاک های اسیدی بیش از خاک های خنثی یا خاک های آهکی پ.هاش بیشتر از 7 است.

سیاهک آشکار، به وسیله ی قارچی به نام U.gnuda ایجاد می شود. در این بیماری، توده ای از اسپورهای سیاه رنگ، جای همه اعضای گل را می گیرند. پس از متلاشی نمودن گل، اسپور سیاهک با باد و باران پخش شده و به تمام کلاله های بوته های آلوده نشده هم می رسد و انتشار می یابد.

زنگ ساقه، زنگ برگ و زنگ های نواری هم از دیگر بیماری های قارچی هستند که به خصوص در نقاط گرم و مرطوب زیان های فراوانی به جو وارد می کنند.
جو نسبت به حمله سفیدک که عامل آن Erysiphia grarninis است بسیار حساس است. این
بیماری، معمولاً در خاکی که میزان نیتروژن آن بالا باشد، بیشتر انتشار می یابد. البته گرد گوگرد می تواند این بیماری را کنترل نماید.

از سایر بیماری های جو می توان پوسیدگی ریشه، لکه سیاه، سوختگی و انواع بیماری های ویروسی را نام برد.

برداشت جو

معمولاً جو را هنگامی که رطوبت دانه بین 30 تا 40 درصد باشد، برداشت می کنند. در این میزان رطوبت، دانه ها چاق تر است. با توجه به این که میزان رطوبت برای انبار کردن دانه بالاست، باید به طرق مصنوعی دانه را خشک نمود تا از گرم شدن و فساد بعدی دانه جلوگیری به عمل آید.

جو بدون پوشینه معمولاً زودتر ازجو معمولی وگندم رسیده و زمان برداشت آن یا كمباین زمانی است كه رطوبت دانه به كمتر از 13-14 درصد رسیده است .

موارد مصرف جو

از جو استفاده های مختلفی می کنند. بخش قابل توجهی از آن را به صورت درسته یا نیم کوب به عنوان خوراک دام مورد استفاده قرار می دهند. ارزش غذایی دانه جو به دلیل غلاف و پوشینک های داخلی و خارجی غیر مغذی آن، تقریباً 5 درصد از دانه ذرت کمتر است. البته امروزه سعی می شود با اصلاح نژاد جو، انواعی با میزان بیشتری پروتئین و اسید آمینه های ضروری به خصوص لیسین تولید شود.

از جو در پخت و پز برای تهیه ی انواع نان و سوپ استفاده می شود. برای تهیه ی برخی غذاهای کودک هم از جو استفاده می کنند. بعضی انواع جو را پوست کنده یا نیم کوب می کنند و پس از جدا نمودن غلاف، در تهیه سوپ به کار می برند.

در صنعت نانوایی ایران از جو بسیار کم استفاده می کنند. در صورتی که مهندسین ژنتیک بتوانند ارزش غذایی این دانه خوراکی را بهبود بخشند، جو می تواند به عنوان یکی از غلات مهم همچون گندم در تهیه ی انواع غذاها و نان ها به کار رود.

در برخی کشورها از جو در فراورده های تخمیری استفاده می شود. مثلاً از دانه جو برای تهیه ی مالت استفاده می نمایند. معمولاً از دانه های چاق و یکنواخت و همچنین دانه هایی که شکسته نباشند و پوست آنها کنده شده باشد، در تهیه ی این فراورده ها استفاده می کنند. همچنین روشن بودن رنگ دانه، داشتن قدرت جوانه زنی سریع و یکنواخت و همچنین داشتن 10 تا 13 درصد پروتئین در دانه، از جمله خصوصیات جوهایی محسوب می شود که در تهیه ی این گونه فراورده ها از آنها استفاده می شود.

 

خواص جو

جو پوست كنده كه هنوز سبوس آن جدا نشده 2)جو پوست كنده كه پوست آن گرفته شده است. جو سفید كه پوست وسبوس آن گرفته شده است و بنام جو مرواریدی معروف است . جو از نظر طب قدیم ایران سرد و خشك است.

  • غذایی بسیار مقوی است .
  • خاصیت نرم كننده دارد .
  • در قدیم از جو زیاد استفاده می كردند .
  • برای نقرس مفید است .
  • جوشانده جو داروی خوبی برای مبتلایان به تب و كم خونی و سوء هاضمه است .
  • ماء الشعیر برای درمان سل ،‌زخم های ریوی و سردرد گرم مفید است .
  • ماء الشعیر خون ساز است و زود هضم می شود.
  • ماء الشعیر را با خشخاش كوبیده برای سردرد مفید است .
  • برای درمان نقرس پماد در جو را با آب بر روی قسمت های دردناك بگذارید .
  • جو را با شكر مخلوط كرده غذای خوبی برای اطفال است .
  • بیسكوبیت جو بهترین دارو برای درمان یبوست است و حتی نفخ و شكم درد را از بین می برد.
  • سرد مزاجان باید جو را با شكر بخورند.
  • كشك الشعیر برای مزاج های گرم و اسهال های صفراوی مفید است .
  • برای برطرف كردن گلو درد و ورم گلو كشك الشعیر را قرقره كنید .
  • برای پائین آرودن كلسترول از جو استفاده كنید .
  • جو چون دارای پروتئاز می باشد بنابراین از سرطان جلوگیری می كند .

منابع:

www.daneshname.roshd.ir1.

www.fa.wikipedia.org2.

www.jago.ir  .3

www.profiles.roshd.ir.4

5. www.sid.ir